Σάββατο 21 Νοεμβρίου 2026

«Η Μοναξιά της Δύσης» του Μάρτιν ΜακΝτόνα, από την Ομάδα «Νάμα» στο Θέατρο Επί Κολωνώ

    


     

     Στη «Μοναξιά της Δύσης» (1997), το τρίτο και τελευταίο μέρος της «Τριλογίας του Λήνεην», ο Μάρτιν ΜακΝτόνα οικοδομεί έναν «κλειστοφοβικό» θεατρικό μικρόκοσμο όπου η ανθρώπινη επικοινωνία έχει εκφυλιστεί σε τελετουργία αλληλοεξόντωσης. Δύο αδέλφια, ο Κόλμαν και ο Βαλέν, μετατρέπουν τον οικιακό χώρο σε μικρογραφία μιας κοινωνίας που αδυνατεί να υπερβεί τις ιστορικές, ιδεολογικές και συναισθηματικές της αγκυλώσεις. Το σπίτι δεν λειτουργεί ως καταφύγιο, αλλά ως θάλαμος αναπαραγωγής της βίας, ένας τόπος όπου το παρελθόν δεν ανακαλείται απλώς αλλά αναπαρίσταται αδιάκοπα μέσα από χειρονομίες, προσβολές και επίδειξη εξουσίας.

     Η αδελφική σχέση αποκτά έτσι ευρύτερη αλληγορική διάσταση: συμπυκνώνει την εικόνα μιας Ιρλανδίας διχασμένης, σημαδεμένης από τη θρησκευτική αυθεντία, την κοινωνική συντηρητικότητα και την αδυναμία ιστορικής συμφιλίωσης. Η θρησκεία, απογυμνωμένη από τη λυτρωτική της υπόσχεση, εμφανίζεται ως ένας ακόμη μηχανισμός ενοχής και πειθάρχησης, ενώ ο πατέρας, ακόμη και απών, εξακολουθεί να ασκεί την εξουσία του ως εσωτερικευμένο τραύμα. Ο ιερέας Γουέλς, αντιμέτωπος με την αδυναμία του να διαμεσολαβήσει ουσιαστικά ανάμεσα στους ανθρώπους, ενσαρκώνει την κρίση ενός θεσμού που διατηρεί το τελετουργικό του κύρος, αλλά έχει απολέσει την υπαρξιακή του αποτελεσματικότητα. Η νεαρή Γκερλίν, από την άλλη, μοιάζει να εκπροσωπεί μια εύθραυστη δυνατότητα διαφυγής από την ασφυκτική επαρχιακή πραγματικότητα, χωρίς ωστόσο να κατορθώνει να αποδεσμευτεί από τη βία που τη συγκροτεί.

     Τα αντικείμενα γύρω από τα οποία εκδηλώνονται οι καυγάδες των δύο αδελφών, δεν αποτελούν απλώς στοιχεία σκηνογραφικής ατμόσφαιρας. Λειτουργούν ως πυκνωτές μέσα από τους οποίους αποκαλύπτεται η παθολογία των σχέσεων. Για παράδειγμα, τα αγαλματάκια φαντάζουν σαν πολύτιμα υποκατάστατα συναισθηματικών δεσμών. Ο φούρνος γίνεται τόπος βεβήλωσης των θρησκευτικών συμβόλων. Η εικόνα του πατέρα Γουέλς που καίει τα χέρια του επιχειρώντας να περισώσει τα λιωμένα ειδώλια παραπέμπει ειρωνικά σε αποτυχημένη πράξη εξιλέωσης, σαν η Εκκλησία να επιχειρεί να περισώσει τα απομεινάρια μιας πίστης που έχει ήδη χάσει τη δύναμή της.

     Η μακντονική δραματουργία επιστρατεύει το μαύρο χιούμορ όχι ως αποσυμπίεση, αλλά ως αισθητικό μηχανισμό αποκάλυψης του παραλόγου. Το κωμικό στοιχείο γεννιέται ακριβώς εκεί όπου η ανθρώπινη αξιοπρέπεια συντρίβεται από την ευτέλεια της καθημερινότητας. Οι επαναλήψεις, οι λεκτικοί διαξιφισμοί και η σχεδόν μηχανική ανακύκλωση των συγκρούσεων συγκροτούν μια κυκλική δραματουργική δομή, όπου κάθε απόπειρα συμφιλίωσης υπονομεύεται εκ των έσω. Τελικά, η μοναξιά δεν αποτελεί απλώς ατομική υπαρξιακή κατάσταση, αλλά το πολιτικό σύμπτωμα μιας κοινωνίας που έχει χάσει τη δυνατότητα να φανταστεί τον Άλλον έξω από το πεδίο της απειλής. Η «Δύση» του τίτλου δεν είναι μόνο ένας γεωγραφικός τόπος, είναι ένας ολόκληρος κόσμος που, έχοντας εξαντλήσει τη γλώσσα της συνύπαρξης, παραμένει εγκλωβισμένος στην αυτοκαταστροφική του επανάληψη.

     Η παράσταση της Ομάδας Νάμα ξεδιαλύνει τη δραματουργική πολυπλοκότητα του ΜακΝτόνα, καθιστώντας διαυγείς τις εσωτερικές συνδέσεις ανάμεσα στο παράλογο, τη βία και την ανθρώπινη ευαλωτότητα. Η εύρυθμη σκηνοθεσία της Ελένης Σκότη φωτίζει με ευκρίνεια το αθέατο συναισθηματικό υπόβαθρο που υπονομεύει διαρκώς όσα εκφέρονται: πίσω από την επιθετικότητα ελλοχεύει η ανάγκη για αποδοχή, πίσω από τον σαρκασμό η απελπισμένη διεκδίκηση μιας μορφής αγάπης.




     Το σκηνικό του Γιώργου Χατζηνικολάου ανασυνθέτει το εσωτερικό ενός ιρλανδικού σπιτιού, με σχολαστική προσήλωση: τα φθαρμένα έπιπλα, τα οικιακά σκεύη, το τζάκι και τα μικροαντικείμενα συνθέτουν έναν χώρο που αποτυπώνει την κοινωνική και ψυχολογική καθήλωση των ενοίκων του. Τα κοστούμια της Μαρίας Αναματερού, με τη λιτότητα και την καθημερινή τους αληθοφάνεια, αποδίδουν την επαρχιακή ταυτότητα των προσώπων χωρίς γραφικότητες.

     Με ευαισθησία στις τονικές διαβαθμίσεις, ο Γιώργος Αγιαννίτης δεν φωτίζει απλώς τα πρόσωπα, τα απομονώνει, τα εκθέτει, αναδεικνύει τις ρωγμές τους. Οι αντιθέσεις ψυχρού και θερμού χρώματος αντανακλούν τη διαρκή ένταση ανάμεσα στην οικειότητα και την απειλή. Η μουσική του Gary Salomon συνομιλεί με τη σκηνική δράση ενισχύοντας την υπόγεια ένταση και την αίσθηση της υπαρξιακής απομόνωσης.

     Ο Παντελής Δεντάκης (Βαλέν) και ο Σήφης Πολυζωίδης (Κόλμαν) συγκροτούν ένα υψηλής δυναμικής και έντασης δίδυμο που αποκαλύπτει εξελικτικά τις αντιφάσεις των προσώπων και απογειώνει το σασπένς. Η Χριστίνα Μαριάνου (Γκερλίν) αποδίδει με ευκρίνεια τα χαρακτηριστικά του ρόλου. Αντιθέτως, ο Νικόλας Δροσόπουλος (Πάτερ Γουέλς) κινείται διστακτικά, με αμηχανία και αστάθεια. Ως αποτέλεσμα, ο ιερέας δεν αποκτά τη σαφήνεια και το βάρος που υπαγορεύει η δραματουργική του λειτουργία.  

     Την εξαιρετική μετάφραση του Γιώργου Χατζηνικολάου μπορεί κανείς να διαβάσει μαζί με άλλα ενδιαφέροντα κείμενα για το έργο και τον συγγραφέα, στο πρόγραμμα-βιβλίο που κυκλοφορεί από την ομάδα σε συνεργασία με την Κάπα Εκδοτική.




Σάββατο 7 Νοεμβρίου 2026

«Ο Θαυματοποιός» του Μπράιαν Φρίελ στο Θέατρο «Μπέλλος»


 

     Το θεατρικό έργο «Ο Θαυματοποιός» (1979) αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα γραφής του Ιρλανδού δραματουργού Μπράιαν Φρίελ (1929-2015), ο οποίος διερεύνησε συστηματικά στα κείμενά του τη σχέση μνήμης, ταυτότητας, γλώσσας και ιστορικής αλήθειας. Εδώ, ο Φρίελ οικοδομεί μια ιδιότυπη δομή, όπου η αφήγηση υποκαθιστά τη δράση και η μνήμη μετατρέπεται σε πεδίο σύγκρουσης. Τέσσερα μέρη, τρεις φωνές – του Φρανκ, της Γκρέης και του Τέντυ – συνθέτουν ένα πολυφωνικό σύστημα εξομολογήσεων, στο οποίο τα ίδια γεγονότα ανακαλούνται, ανασυντίθενται και αλληλοαναιρούνται.

     Η απουσία διαλογικής επικοινωνίας δεν συνιστά απλώς μορφολογική επιλογή. Αποκαλύπτει την αδυναμία των προσώπων να συναντηθούν πραγματικά, ακόμη κι όταν μοιράζονται την ίδια ιστορία. Ο αναγνώστης/ακροατής/θεατής καλείται να αναζητήσει την αλήθεια που διαρκώς διαφεύγει.

     Μέσα από την τεχνική των «αναξιόπιστων» μονολόγων, ο Φρίελ αποδομεί την αντικειμενικότητα της μαρτυρίας και αναδεικνύει τη μνήμη ως επιλεκτική κατασκευή, μηχανισμό αυτοπροστασίας αλλά και επινόησης μιας ανεκτής εκδοχής του παρελθόντος. Ο Φρανκ, περιπλανώμενος θεραπευτής, ακροβατεί ανάμεσα στην πίστη και την απάτη, στο χάρισμα και την αυταπάτη, στην ανάγκη να θεραπεύσει τους άλλους και την αδυναμία να θεραπεύσει τον ίδιο του τον εαυτό. Το θαύμα λειτουργεί εν τέλει ως μεταφορά της ανθρώπινης επιθυμίας να υπερνικήσει τη φθορά, τη μοναξιά και την απώλεια.

     Στον πυρήνα του έργου βρίσκεται η αδυναμία επικοινωνίας. Τρεις άνθρωποι έχουν εγκλωβιστεί σε διαφορετικές εκδοχές ενός κοινού παρελθόντος. Ο τελευταίος μονόλογος του Φρανκ, που αποτελεί το τέταρτο μέρος, ολοκληρώνει έναν κυκλικό μηχανισμό χωρίς να οδηγεί σε λύτρωση. Ίσως, τελικά, το μοναδικό θαύμα να είναι η ίδια η αφήγηση, η ύστατη απόπειρα του ανθρώπου να επινοήσει νόημα εκεί όπου η πραγματικότητα έχει ήδη συντελέσει την καταστροφή.




     Η μετάφραση του Ερρίκου Μπελιέ διακρίνεται για την ακρίβειά της, αν και σε ορισμένα σημεία φέρει μια γλωσσική ακαμψία για τα σύγχρονα σκηνικά δεδομένα. Η σκηνοθεσία του Θανάση Δόβρη ενδυναμώνει τη θεατρικότητα, προσδίδοντας στο κείμενο ρυθμικό παλμό και αμεσότητα. Με απλά υλικά και άφθονο χιούμορ, δίνοντας έμφαση στη διαδραστική σχέση με το κοινό, η παράσταση σχολιάζει αιχμηρά τον ίδιο τον μηχανισμό κατασκευής του θεάματος. Καταργεί τη βολική απόσταση σκηνής και πλατείας καθώς εξετάζει την πίστη ως σχέση συνενοχής μεταξύ εκείνου που προσφέρει το θέαμα και εκείνου που επιθυμεί να το πιστέψει. Άλλωστε, το θέατρο, όπως και το θαύμα, δεν υπάρχει χωρίς τον μάρτυρά του. Χρειάζεται πάντοτε κάποιον πρόθυμο να πιστέψει στο αδύνατο.

     Το σκηνικό της Αλέγιας Παπαγεωργίου, που αποκαλύπτεται σταδιακά, συμπυκνώνει μετωνυμικά χώρους του θεάματος παραπέμποντας σε καμαρίνι, λαϊκό πανηγύρι, θάλαμο ψευδαισθήσεων. Η «παρακμιακή» λάμψη των κοστουμιών της Παπαγεωργίου φέρει τα σημάδια της περιπλάνησης και λειτουργεί ως προέκταση της κάθε σκηνικής περσόνας που μοιάζει να ενδύεται την ίδια της την ανάγκη να γίνει πιστευτή.

     Οι φωτισμοί του Χρήστου Δούρου δημιουργούν με τις κεχριμπαρένιες αποχρώσεις τους την ψευδαίσθηση του θαύματος και εκθέτουν τον εύθραυστο χαρακτήρα του μηχανισμού του. Σημαντική η συμβολή της μουσικής σύνθεσης του Panú (Παναγιώτη Μανουηλίδη): ένα αυτοτελές ηχητικό περιβάλλον, το οποίο αρθρώνει όσα οι λέξεις αδυνατούν να ομολογήσουν. Ο αρχέγονος ήχος της γκάιντας μετατρέπει την περιπλάνηση σε τελετουργική εμπειρία.




     Ο Γιώργος Τριανταφυλλίδης ενσαρκώνει τον Φρανκ με αυτοσχεδιαστική διάθεση, έντονη αλλά όχι πάντα ελεγχόμενη εξωστρέφεια που απογειώνει το κωμικό στοιχείο φωτίζοντας την αγοραία περσόνα του θαυματοποιού. Ο Τριανταφυλλίδης αναδεικνύει τη ρητορική δεινότητα, τον ναρκισσισμό, την επιδεικτική αυτοπεποίθηση αλλά και την ανασφάλεια του Φρανκ που αναζητά απεγνωσμένα την επιβεβαίωση του χαρίσματός του.

     Η Νικόλ Δημητρακοπούλου κερδίζει εξαρχής την προσοχή με την ευρηματική και άκρως θεαματική είσοδό της: η Γκρέης εμφανίζεται μέσα από ένα μπαούλο, σαν να ξεπηδά από το εσωτερικό ενός ταχυδακτυλουργικού τεχνάσματος. Η εικόνα αποκτά, θα έλεγα, συμβολική διάσταση. Η γυναίκα ανασύρεται από τις αποσκευές μιας κοινής ζωής που δεν κατάφερε ποτέ να αποκτήσει σταθερό προορισμό. Η ερμηνεία της Δημητρακοπούλου διατηρεί εκφραστική συνέπεια στην ταλάντωση της Γκρέης ανάμεσα στην αφοσίωση, την πικρία και την ανάγκη αυτοπροσδιορισμού.

     Την παράσταση «κλέβει» κυριολεκτικά ο Ευάγγελος Βογιατζής στον ρόλο του Τέντυ, με το πληθωρικό του ταπεραμέντο και την αξιοσημείωτη ερμηνευτική του ευελιξία. Ο Τέντυ, ο άνθρωπος των παρασκηνίων, ο οργανωτής και διαχειριστής του θαύματος, αποτελεί μια ιδιότυπη γέφυρα ανάμεσα στη μαγεία του θεάματος και την πεζότητα της επιβίωσης. Με το χιούμορ και την αφοπλιστική του εξωστρέφεια, ο Βογιατζής αποδίδει την κωμική διάσταση του προσώπου, χωρίς να παραγνωρίζει τις υπόγειες ρωγμές του. Το στιγμιότυπο της καταμέτρησης χαρτονομισμάτων όπως και όλη η τελευταία σκηνή της παράστασης αποτελούν δυνατές εικόνες που αφήνουν το βλέμμα του θεατή αντιμέτωπο με την πικρή απογύμνωση του θαύματος.