«Δάκρυ στο φίδι» του Δημοσθένη Βουτυρά στο BIOS

 

     Το έργο του σημαντικού πεζογράφου του Μεσοπολέμου Δημοσθένη Βουτυρά (1872-1958) αποτελεί μια μαχητική καταγγελία της κοινωνικής αδικίας και εκμετάλλευσης, που εντάσσεται στις ευρύτερες θεωρητικές αναζητήσεις του σοσιαλισμού και των αντιεξουσιαστικών ρευμάτων στις αρχές του 20^ου αιώνα. Ο Βουτυράς χρησιμοποιεί τη λογοτεχνία ως όχημα για να αναδείξει τις ταξικές αντιθέσεις και την απανθρωπιά του συστήματος. Μέσα από τα διηγήματά του, εικονογραφεί με ρεαλισμό αλλά και έντονα συμβολικά στοιχεία τις άθλιες κοινωνικές συνθήκες των κατώτερων στρωμάτων, ασκεί ριζοσπαστική κριτική στο κράτος, τη θρησκεία και το αστικό σύστημα δικαιοσύνης και υψώνει τη γροθιά της αντίστασης!

     Στο διήγημα Δάκρυ στο φίδι, η αντίθεση μεταξύ της ειδυλλιακής φύσης και της τραχιάς πραγματικότητας των φυλακισμένων Λούκαρη, Σακίδα και Κούρη λειτουργεί ως αλληγορία για τον παραλογισμό της ανθρώπινης κοινωνίας. Η βαθιά θλίψη και μεταμέλεια του Λούκαρη που σκότωσε το φίδι, ένα πλάσμα που «όλος ο κόσμος το κυνηγά», αντικατοπτρίζει την έλλειψη ενσυναίσθησης και δικαιοσύνης που βιώνουν οι κατατρεγμένοι.

     Στο Γιατί λυπάσαι;, ο Βουτυράς υπερβαίνει την κοινωνική καταγγελία για να ψηλαφίσει τη μεταφυσική της εξορίας. Ο ήρωάς του, που επιστρέφει από το σκοτάδι της φυλακής στο φως, δεν βιώνει τη λύτρωση αλλά έναν οντολογικό ίλιγγο. Το φως δεν τον φωτίζει, τον εκθέτει. Η λύπη του Κούρμα δεν είναι συναίσθημα, είναι η συνειδητοποίηση πως η ελευθερία αποτελεί μια άλλη μορφή αιχμαλωσίας μέσα σ’ έναν κόσμο που έχει χάσει την ιερότητά του…

     Στο διήγημα Ο Μπαλάφας στον παράδεισο, ο συγγραφέας στρέφει τα βέλη του κατά της θεσμικής θρησκείας και της υποκρισίας. Η σκηνή όπου ο φτωχός Μπαλάφας πετά το παπούτσι στον Άγιο Πέτρο είναι μια πράξης ριζοσπαστικής ανυπακοής και κριτική της ιεραρχίας. Ο Βουτυράς αμφισβητεί την έννοια της μεταθανάτιας δικαιοσύνης επισημαίνοντας ότι η αδικία συνεχίζεται ακόμη και στον Άλλο Κόσμο. Ο Θεός αποδεικνύεται τόσο μικρός…τόσο λίγος…

     Στο Ο Θεός και η Μοίρα, η κριτική αποκτά φιλοσοφική διάσταση, θίγοντας το ζήτημα του πεπρωμένου. Η Μοίρα, που αλλάζει αυθαίρετα τον προορισμό του άρχοντα και του χαμάλη, υποδηλώνει ότι η κοινωνική θέση είναι προϊόν τυφλής τύχης και η κοινωνική ανισότητα διαιωνίζεται.

     Στις Διηγήσεις του ατσίγγανου, ένας μαυροντυμένος άνθρωπος, εκπρόσωπος του λούμπεν προλεταριάτου, διαταράσσει την τάξη του αστικού δείπνου. Οι ιστορίες του για τους διεφθαρμένους δικαστές, τη φτώχεια, έναν Θεό – κούτσουρο και το μαχαίρι της εξέγερσης, λειτουργούν ως πολιτική θεωρία εν δράσει, μια κριτική που επιδιώκει να αφυπνίσει συνειδήσεις. Η ως δια μαγείας εξαφάνισή του αποκρυσταλλώνει την αέναη πάλη του αναρχικού πνεύματος ενάντια στις καταπιεστικές δομές.

     Η ομάδα Hippo Theatre Group προτείνει ένα γόνιμο διάλογο Τεχνών με σημείο αναφοράς τη graphic novel αισθητική. Μια γραφιστική ελεγεία για τους αόρατους κολασμένους της Γης! Στο βάθος της σκηνής, οι βιντεοπροβολές λειτουργούν ως παράλληλος οπτικός κώδικας, συμπληρώνοντας, σχολιάζοντας και αντιπαραβάλλοντας την αφήγηση. Κάθε φράση «πλημμυρίζει» από ήχους και εικόνες, δεν ακούγεται απλώς, εγγράφεται στον χώρο, αποκτά όγκο και βάρος. Η απτή διάσταση της αφήγησης μετατρέπεται σ’ ένα ζωντανό τεκμήριο μνήμης, όπου οι λεζάντες παραπέμπουν στα χειρόγραφα σημειώματα ημερολογίων εξορίας.

     Με τη δυναμική των έντονων αντιθέσεων και την αποσπασματικότητα του «καρέ», η διασκευή και σκηνοθεσία του Αλέξανδρου Ράπτη μετουσιώνει τον λόγο του Βουτυρά σε καίρια οπτικοακουστική ανατομία του περιθωρίου, συγκροτώντας την ποιητική της ρακένδυτης επιβίωσης. Μπροστά από δύο μικρόφωνα, οι ηθοποιοί Αλέξανδρος Μιχαηλίδης και Βασίλης Πέτρου, ντυμένοι με ρούχα που φέρουν τη σκόνη της κοινωνικής απόρριψης, ενσαρκώνουν με πλούσια εκφραστικότητα τα πρόσωπα της ρευστής πινακοθήκης των αντι-ηρώων του Βουτυρά.

     Η ζωντανή μουσική από τον συνθέτη Κώστα Νικολόπουλο αποτελεί τον συνεκτικό ιστό της εικαστικής αφήγησης προσδίδοντας ηλεκτρική φόρτιση που αγγίζει τα όρια του χαμηλόφωνου λυγμού. Οι στίχοι του Φώτη Δούσου συνομιλούν υποδόρια με το κείμενο εμποτίζοντας την κοινωνική καταγγελία με μειλίχιες αποχρώσεις που αποκαλύπτουν την κρυμμένη ομορφιά κάθε σκοτεινού παραπόνου.

     Η επιτέλεση που παρακολούθησα στο υπόγειο του BIOS ήταν μια κατάδυση στις ρωγμές της κοινωνικής μας συνείδησης, στις αθέατες ζώνες του αποκλεισμού, εκεί όπου η σιωπή των απόκληρων διεκδικεί μέσα από την Τέχνη το δικαίωμα στο φως…