«Το Ψέμα του Μυαλού» του Σαμ Σέπαρντ στο Σύγχρονο Θέατρο

 

     Ο τίτλος του θεατρικού έργου του Σαμ Σέπαρντ εμπεριέχει την ακόλουθη οξύμωρη δυναμική: το «ψέμα» δεν εκλαμβάνεται ως ηθελημένη εξαπάτηση, αλλά ως οντολογική κατασκευή: ο νους λειτουργεί ως φυλακισμένος χώρος όπου η πραγματικότητα παραμορφώνεται ώστε ο άνθρωπος να κατορθώσει να αντέξει το τραύμα. Το «ψέμα» γίνεται ο μηχανισμός επιβίωσης της πατριαρχίας που καταρρέει, ένας εσωτερικός μονόλογος που αντικαθιστά την αντικειμενική αλήθεια της βίας με μία βολική, «ψεύτικη» μνήμη.

     Στο «Ψέμα του Μυαλού» (1985), ο Τζέικ και η Μπεθ δεν είναι απλώς θύτης και θύμα, αλλά φορείς ενός έμφυλου αρχέτυπου που νοσεί. Η κακοποίηση της Μπεθ από τον Τζέικ λειτουργεί ως κορύφωση της τοξικής αρρενωπότητας που εκτονώνεται στο σώμα του «Άλλου». Ο Αμερικανός συγγραφέας προβάλλει έναν εφιαλτικό καθρέφτη: η Μπεθ δεν μπορεί πλέον να αρθρώνει καθαρά τις λέξεις επειδή ο Τζακ έχασε τον έλεγχο των χεριών του. Ο «αποσπασματικός» λόγος της Μπεθ είναι η σωματοποίηση της πατριαρχικής βίας ενώ η «αναπηρία» του Τζέικ είναι συναισθηματική. Η ανικανότητά του να αντιμετωπίσει την αλήθεια τον οδηγεί στην ψευδαίσθηση.

     Το έργο του Σέπαρντ αντανακλά την παρακμή του «αμερικανικού ονείρου». Η αποσύνθεση των δύο οικογενειών καθρεφτίζει την ήπειρο που αιμορραγεί ανάμεσα στον συντηρητισμό και την αποξένωση. Τελικά, η λύτρωση παραμένει μετέωρη, καθώς το ψέμα του μυαλού μένει τόσο βαθιά ριζωμένο που η αλήθεια φαντάζει ακατάληπτη…

     Η μετάφραση του Γιώργου Χατζηνικολάου, τυπωμένη στον καλαίσθητο τόμο-πρόγραμμα της παράστασης (έκδοση της ομάδας ΝΑΜΑ σε συνεργασία με την Κάπα Εκδοτική), διατηρεί την ωμότητα και την ποιητική απελπισία αναδεικνύοντας τη γλώσσα ως όργανο που «αιμορραγεί».

     Η σκηνοθεσία της Ελένης Σκότη οικοδομεί ένα είδος τελετουργίας της ψυχικής απογύμνωσης, συστεγάζοντας διαλεκτικά τον ωμό ρεαλισμό με τη χιμαιρική σκέψη.

     Ο σκηνικός χώρος που διαμορφώνει ο Γιώργος Χατζηνικολάου αναπαριστά την κατακερματισμένη συνείδηση του ζευγαριού. Ένα πεδίο μάχης μεταξύ μνήμης και τραύματος. Το ψέμα του μυαλού συνυφαίνεται μέσα σε θραύσματα της ποπ κουλτούρας και της οικογενειακής θαλπωρής. Στο δωμάτιο του Τζέικ, για παράδειγμα, η παρουσία ετερόκλητων αντικειμένων, από επιτραπέζια παιχνίδια μέχρι το κάδρο του Σούπερμαν, υπογραμμίζει την παιδικότητα μιας καθηλωμένης αρρενωπότητας και την άρνηση ενηλικίωσης-ωριμότητας. Η χρήση της αμερικανικής σημαίας, ως μανδύας ξεπεσμένου υπερήρωα, συμβολίζει την κατάρρευση του αμερικανικού ονείρου μέσα από την παράνοια που γεννά η βία.

     Τα κοστούμια που φιλοτέχνησαν ο Γιώργος Χατζηνικολάου και η Μαρία Αναματερού αποκρυσταλλώνουν τα χαρακτηριστικά των προσώπων. Ο ξεραμένος λεκές στο λευκό ρούχο υποδηλώνει το αμετάκλητο του κρίματος που αρνείται να ξεπλυθεί.

     Σε σύμπνοια με τις εναλλαγές των καίριων φωτισμών του Αντώνη Παναγιωτόπουλου, το ηχητικό τοπίο που συνθέτει ο Άγγελος Αγγελίδης ενισχύει την αίσθηση του εσωτερικού εγκλεισμού.

     Ο Μελέτης Γεωργιάδης (Μπέιλορ) ενσαρκώνει με ακρίβεια την αυστηρότητα του πατέρα-συμβόλου της παλαιάς τάξης. Με διαπεραστική φωνητική οξύτητα, η Βαγγελιώ Ανδρεαδάκη αποδίδει τη νευρωτική άμυνα της Μεγκ. Η Κατερίνα Γιαμαλή (Λορέιν) ισορροπεί με νηφαλιότητα ανάμεσα στη στοργή και την απόγνωση. Ο Ορέστης Τζιόβας (Μάικ), ο Γιώργος Τριανταφυλλίδης (Τζέικ), ο Βαγγέλης Αμπατζής (Φράνκι) και η Ήβη Νικολαΐδου (Σάλι) δίνουν αξιόλογες ερμηνείες. Η Μαρία Δαμασιώτη αναμετράται επάξια με τον απαιτητικό ρόλο αποτυπώνοντας την εύθραυστη προσπάθεια της Μπεθ να επανασυνδεθεί με την πραγματικότητα.